Το Σώζειν

Το ρήμα "σώζω" ( = διαφυλάσσω, διατηρώ) μας δίνει την λέξη "σώος", που σημαίνει ασφαλής, βέβαιος, χωρίς βλάβη.

"Σωτήρ" είναι αυτός που σώζει και είναι επίθετο του Διός (Ζευς Σωτήρ). Σε αυτόν ήταν αφιερωμένο το τρίτο ποτήρι οίνου που χυνόταν κατά τις σπονδές (τρίτον Σωτῆρι σπένδειν) και το να πίνει κάποιος από αυτό το ποτήρι θεωρείτο σύμβολο καλής τύχης. Λόγω αυτού η τρίτη φορά που γίνεται κάτι θεωρείται αίσιο και ευοίωνο γεγονός, απ 'όπου και η παροιμία "τό τρίτον τῶ σωτῆρι" (η τρίτη η τυχερή φορά).

"Σωσίπολις" ονομαζόταν επίσης αυτός που σώζει την πόλη (αυτός που αποκαλούμε σήμερα "προστάτη" της πόλης).

"Σωτηρία" ονομάζεται στον Θουκυδίδη και στον Αισχύλο και η ασφαλής και ευτυχισμένη επιστροφή, η επάνοδος (ἡ ἐς τὴν πατρίδα σωτηρία / νόστιμος σωτηρία).

Ο "σώφρων" (σῶς + φρήν) είναι αυτός που έχει σώες τις φρένες, δηλαδή υγιείς τις διανοητικές και πνευματικές του λειτουργίες και ταυτίζεται με τον μετριοπαθή, τον συνετό, τον νηφάλιο, που έχει αυτοκυριαρχία.

Η σωφροσύνη μαζί με την φρόνηση, την ανδρεία και την δικαιοσύνη αποτελούν την τέλεια αρετή κατά τον Πλάτωνα.

Ο σωστός είναι αυτός που σώζει, επειδή είναι ο κατάλληλος, και ο "Σωσίας" ήταν το όνομα ενός δούλου του Αμφιτρύωνα στην ομώνυμη κωμωδία του Πλαύτου, του οποίου την μορφή πήρε ο Ερμής για να βοηθήσει τον Δία να συνευρεθεί με την Αλκμήνη. Από αυτή την μεταμόρφωση του Ερμή έχει διατηρηθεί η χρησιμοποίηση της λέξης "σωσίας" για να αναφερθούμε σε κάποιον που ομοιάζει καταπληκτικά με κάποιον άλλον.

Ο "πρησμένος"... Οιδίπους!

Ο Οιδίπους είναι ο γνωστός ήρωας του Σοφοκλέους στις τραγωδίες "Οιδίπους τύραννος" και "Οιδίπους επί Κολωνώ".

Έλυσε το αίνιγμα της Σφιγγός, φόνευσε εν αγνοία του τον πατέρα του Λάιο και νυμφεύθηκε επίσης εν αγνοία του την μητέρα του Ιοκάστη, με την οποία απέκτησε 4 παιδιά, τον Ετεοκλή, τον Πολυνείκη, την Ισμήνη και την Αντιγόνη. Όταν συνειδητοποίησε τις πράξεις του, τυφλώθηκε.
["Τυφλός τὰ τ' ὦτα τὸν τε νοῦν τὰ τ' ὄμματα εἶ" (τυφλός στα αυτιά, στην νόηση και στα μάτια είσαι) Οιδίπους τύραννος, στ. 371.]

Πώς προκύπτει όμως το όνομά του και τί συμβολίζει; Ποιές λέξεις χρησιμοποιούμε σήμερα από την ίδια ρίζα;

Το όνομα "Οιδίπους" είναι σύνθετη λέξη και προκύπτει από τις λέξεις "οἰδέω" (= πρήζομαι, εξογκώνομαι, φουσκώνω) και "πούς" (=πόδι).
 Από τις λέξεις "οἰδέω" και "οἰδάνω" χρησιμοποιούμε σήμερα την λέξη "οίδημα" = πρήξιμο. Από εκεί προκύπτει και το "οἶδος"(: πρήξιμο) και συναντούμε την λέξη "οἰδέω" στον Όμηρο (Ιλιάς, Α στ. 354) και στον Πλάτωνα (Φαίδρος, 251e).

Το όνομά του επομένως σημαίνει: αυτός με το πρησμένο πόδι...  Γιατί όμως;

Ο πατέρας του Οιδίποδος, ο Λάιος (λᾶς = πέτρα => ο "σκληρός" σαν πέτρα), είχε λάβει χρησμό από τον Απόλλωνα πως ο υιός του θα τον σκότωνε. Έδεσε, έτσι, τον Οιδίποδα από τα πόδια και διέταξε έναν δούλο να τον αφήσει στο όρος Κιθαιρώνα. Ο πατέρας, λοιπόν, τραυμάτισε κυριολεκτικά τους πόδες του υιού και μεταφορικά "πλήγωσε" το "συναίσθημά" του.
Ο Οιδίπους, επομένως, είναι αυτός που φέρει το πατρικό τραύμα.

                                                                                       Ελένη Ωρείθυια Κουλιζάκη

Φόρμα και ... φορμός!

Η λέξη "φορμός" ( < φέρω) αρχικά σήμαινε το "καλάθι για την μεταφορά γεννημάτων".
Στην συνέχεια η έννοια επεκτάθηκε, με αποτέλεσμα ο "φορμός" να σημαίνει το πλεκτό, ψάθινο αντικείμενο, τον καλαθίσκο.

Ο φορμός είναι και αυτός που μορφοποιεί τον τυρό (το τυρί)...

Μέσα στους φορμούς ο Κύκλωψ Πολύφημος μορφοποιούσε τα τυριά του (αναφέρονται "ταρσοί" στον Όμηρο)
* ταρσός = πλέγμα από καλάμια, καφάσι, καλάθι.


Από εκεί προκύπτει και η "φορμαέλλα", το πρόβειο τυρί που παράγουν οι κάτοικοι του Παρνασσού.

Από τον "φορμό" και η "φόρμα", δηλαδή το κυλινδρικό καλούπι για την παρασκευή του τυριού και κατ' επέκταση, οτιδήποτε "δίνει μια φόρμα", μορφοποιεί, αλλά και το τυρί στα ιταλικά (formaggio) και στα γαλλικά (fromage).

                                                                                      Ελένη - Ωρείθυια Κουλιζάκη

Ίνδαλμα!

Kάποιοι άνθρωποι συνηθίζουν να έχουν κάποιους άλλους ανθρώπους ως πρότυπα (είτε συνειδητά είτε υποσυνείδητα), που τους εμπνέουν και που επιθυμούν να τους ομοιάσουν, που τους θαυμάζουν...
Αυτούς, λοιπόν, τους ονομάζουμε "ινδάλματα".

                

Τί σημαίνει όμως η λέξη "ίνδαλμα"; Από πού προκύπτει;

Το αρχαίο ελληνικό ρήμα "ἰνδάλλομαι" σημαίνει "ομοιάζω με,  φαίνομαι όμοιος με".

Στην "Οδύσσεια" του Ομήρου στην ραψωδία Γ, στ. 246 συναντάμε την φράση: "ἀθάνατος ἰνδάλλεται εἰσοράασθαι" = ομοιάζει με τους αθανάτους στην όψη.

                     

Στον Αριστοφάνη στην κωμωδία "Σφῆκες" στον στ. 188 συναντάμε την φράση: "ἰνδάλλεται ὁμοιότατος κλητῆρος" = φαίνεται όμοιος με κλητήρα.

Η κατάληξη -μα φανερώνει "το αποτέλεσμα μιας ενέργειας".

Άρα, το ίνδαλμα είναι η μορφή, η εικόνα, το ομοίωμα, αυτό που βλέπω και θέλω να φαίνομαι όμοιος με αυτό!

Προσοχή στην επιλογή των ινδαλμάτων μας λοιπόν...

* Έχετε σκεφθεί ποτέ πως η καλύτερη επιλογή ινδάλματος είναι η εκδοχή του ΔΙΚΟΥ ΣΑΣ ανώτερου εαυτού...; *

                                                                             Eλένη Ωρείθυια Κουλιζάκη

Ταλαντεύσου στην Σπείρα...

Η σπείρα είναι ένα σχήμα σπουδαίο, που το συναντούμε παντού στην Φύση: στα σαλιγκάρια, στους γαλαξίες, στο αυτί μας, στα κοχύλια, στο δέρμα των δαχτύλων μας...

Γνωστή είναι και η "Σπείρα του Αρχιμήδη"- ή αλλιώς "επίπεδη έλικα" - με την οποία ο σπουδαίος εφευρέτης κατάφερε να περιγράψει τον τετραγωνισμό του κύκλου χωρίς κανόνα και διαβήτη.

Το σχήμα βέβαια ήταν γνωστό από τα προϊστορικά χρόνια, καθώς το εντοπίζουμε και στην τοιχογραφία με τις πολύχρωμες σπείρες στο Ακρωτήρι της Θήρας.

Γνωστή είναι, επίσης, και η ακολουθία του Fibonacci, η σχηματική απεικόνιση της οποίας μας δίνει μια σπείρα.

Ας αναζητήσουμε, όμως, την ετυμολογική προέλευση της λέξεως: 

Η αρχαία ελληνική λέξη "σπεῖρα" συνδέεται με το ρήμα "σπείρω", που σημαίνει 1."σπέρνω σπόρο" 2. "σπέρνω παιδιά, γεννώ" 3. "διασκορπίζω, διαδίδω, εξαπλώνω, επεκτείνω".

Από το ρήμα "σπείρω" προκύπτει και η λέξη "σπέρμα": 1. σπόρος των φυτών και σπέρμα των ζώων και 2. μεταφορικά λέγεται για το σπέρμα, την πρώτη αρχή, την προέλευση, το αρχικό σημείο του οποιουδήποτε πράγματος. Είναι, επίσης, ο γόνος, η φυλή, καταγωγή , η γενιά.

Άλλες ομόρριζες λέξεις της αρχαίας ελληνικής είναι η σπορά, ο σπόρος, το σπαρτόν, η διασπορά και η πανσπερμία (πᾶν + σπέρμα).

*[Σύμφωνα με την "θεωρία της Πανσπερμίας", η ζωή στην Γη προέρχεται από μικροοργανισμούς που έφτασαν από το διάστημα και εξελίχθηκαν.]

Διαπιστώνουμε, λοιπόν, μια σύνδεση ανάμεσα στην σπείρα και στο σπείρω = επεκτείνω... Μια σύνδεση ανάμεσα στην σπείρα και στο σπέρμα = προέλευση...

Τι μπορεί να είναι αυτό που τα συνδέει...; 

Ας θυμηθούμε σε αυτό το σημείο την ελικοειδή - σπειροειδή μορφή του DNA ( έχει συνήθως την μορφή διπλής έλικας). 

Όπως γνωρίζουμε, τo DNA είναι ένα νουκλεϊκό οξύ που περιέχει τις γενετικές πληροφορίες που καθορίζουν την βιολογική ανάπτυξη όλων των κυτταρικών μορφών ζωής και των περισσοτέρων ιών.

Ας θυμηθούμε, επίσης, την ελικοειδή-σπειροειδή μορφή του Κηρυκείου του Ερμή...

...και ας κάνει ο καθένας από εμάς τους συνειρμούς και την έρευνά του.

Μέχρι να εντοπίσουμε το ἔτυμον, το αληθές, ας εμπνευστούμε από τους Tool, που μας προτρέπουν να "ταλαντευτούμε στην σπείρα"..."swing on the spiral" ...

                              

Ευχαριστώ θερμά τον φίλο μουσικό και συγγραφέα του βιβλίου "Ιπποκράτειος Ρεφλεξολογία", Γρηγόρη Δρακόπουλο, για την πολύτιμη αρωγή του.

                                                                                Ελένη - Ωρείθυια Κουλιζάκη

"Exit" όπως... "ἐξιτ-ήριον"!

Το "εξιτήριο" είναι το έγγραφο που παρέχεται στον ασθενή, όταν φεύγει από τον χώρο του νοσοκομείου.
Προέρχεται από το ρήμα "ἔξειμι" < ἐξ + εἶμι : πηγαίνω.

Πασιφανής είναι η ομοιότης της αγγλικής λέξεως "exit" με την λέξη "εξιτ-ήριο".


Ενώ το "εξιτήριο" προσφέρει πρόσβαση προς τα έξω (ἐξ), το "εισιτήριο" παρέχει πρόσβαση "εἰς": σε κάποιο μέρος.

Στην Προστακτική έγκλιση του Ενεστώτα Ενεργητικής Φωνής, το ρήμα "εἶμι" μας δίνει τον τύπο:
 "ἴτ-ω" (ας έρθει!) και "ἴτ-ε" (ελάτε!), τον οποίο συναντάμε και στον παιάνα των Ελλήνων στην ναυμαχία της Σαλαμίνας:

"Ὦ παῖδες Ἑλλήνων ἴτε,

ἐλευθεροῦτε πατρίδ', ἐλευθεροῦτε δὲ

παῖδας, γυναῖκας, θεῶν τέ πατρῴων ἕδη,

θήκας τε προγόνων,

νῦν ὑπὲρ πάντων ἀγών."

Εμπρός, γιοί των Ελλήνων,

Ελευθερώστε την πατρίδα,

Ελευθερώστε τα παιδιά σας, τις γυναίκες σας,

Τους βωμούς των θεών των πατέρων σας

Και τους τάφους των προγόνων σας:

Τώρα είναι ο αγώνας για τα πάντα.

Από το ρήμα "εἶμι" έχουμε και τις λέξεις: "ἰόν"= αυτό που πηγαίνει (μετοχή Ενεστώτα, ουδέτερο γένος), "ανιόν", "κατιόν", "προϊόν" <πρό + ἰόν, "ἐξ-ίτ-ηλος" και "ἀν-εξ-ίτ-ηλος" : ( "α" στερητικό), "προσ-ιτ-ός" < πρός + εἶμι.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η λέξη "ἰός", που σημαίνει "βέλος"... = ίσως "αυτό που έρχεται / θα έρθει"...;;;

Ένα, άλλωστε, από τα επίθετα της θεάς Αρτέμιδος, της θεάς της θήρας, ήταν "Ἰοχέαιρα" < ἰός + χέω: σκορπίζω = αυτή που σκορπίζει τα βέλη της.

                                       

"Ἰός" ονομάζεται και το δηλητήριο, ίσως γιατί στα αρχαία χρόνια συνήθιζαν να βάζουν δηλητήριο στις άκρες των βελών τους. Αρχικά εγράφετο "FIOΣ" με το γράμμα "βαῦ" (η προφορά του έδινε συνήθως ήχο ανάμεσα σε β και φ) ή αλλιώς "δίγαμμα" , καθώς μοιάζει με διπλό γάμμα.

Ο Ηράκλειτος μας δίνει την υπέροχη φράση: "Τοῦ βιοῦ οὔνομα βίος, ἔργον δὲ θάνατος" : "του τόξου το όνομα είναι ζωή, το έργο του όμως είναι ο θάνατος" φανερώνοντάς μας με τον κάλλιστο τρόπο, ως συνήθιζε, την αρμονία και ενότητα των αντιθέτων...

                               

                                                             Ελένη Ωρείθυια Κουλιζάκη

"Επιπόλαιο με λες..."

Επιπόλαιος ονομάζεται ο "επιφανειακός" άνθρωπος, καθώς η αρχαία ελληνική λέξη ἐπιπολή σημαίνει "επιφάνεια" (ἐπί: πάνω σε + πολέω: περιφέρομαι).

Γι' αυτό τα επιφανειακά τραύματα τα ονομάζουμε "τραύματα επιπολής".

Όταν την λέξη την χρησιμοποιούμε σε γενική πτώση (τῆς ἐπιπολῆς) ως επίρρημα σημαίνει "φανερά, σαφώς". Αυτό είναι εύλογο, καθώς ό,τι είναι στην επιφάνεια είναι και φανερό, άρα, και σαφές.

"Επιπολική Γεωμετρία" ονομάζεται και η γεωμετρία που αναφέρεται στην στερεοσκοπική όραση.

"Ἐπιπολαί" είναι, επίσης, το τοπωνύμιο για μια πόλη έξω από τις Συρακούσες, την οποία αναφέρει ο Θουκυδίδης και η οποία φαίνεται να είναι πράγματι στην επιφάνεια, δηλαδή πάνω από τις άλλες πόλεις.

                                                                Ἐπιπολαί

Η Επιπολή, τέλος, ήταν η μόνη γυναίκα που έλαβε μέρος στον Τρωικό πόλεμο ντυμένη ως άντρας. Για την πράξη της αυτή λιθοβολήθηκε όταν την κατάλαβαν... Ἰσως το όνομά της φανερώνει την... επιπολαιότητά της... ή απλά το γεγονός ότι έγινε...φανερή κάποια στιγμή (ἐπιπολῆς). Ως γνωστόν, τα αρχαία ελληνικά ονόματα δεν εδίδοντο τυχαία, αλλά αντιθέτως προσδιόριζαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ατόμου.

Ο επιπόλαιος άνθρωπος, επομένως, μπορεί να είναι... επιφανειακός... αλλά είναι και... φανερός και σαφής... Γιατί, ως γνωστόν, τα πάντα έχουν δύο όψεις.

                                         Ελένη Ωρείθυια Κουλιζάκη